Usul (yargılama hukuku/prosedür), hukuk bilimi ve fıkıh metodolojisinde, “maddi hukukun tanıdığı hakların mahkeme önünde aranması, incelenmesi ve karara bağlanması esnasında izlenmesi zorunlu olan şekli kurallar, yöntemler ve adli prosedürler bütünüdür.” “Usul esastan önce gelir” ilkesinin temelidir.
Usul Kavramının Fıkhi ve Yargısal Temelleri
Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü’nde “yol, yöntem, davanın mahkemede görülmesi sırasındaki kurallar” olarak tanımlanır. İslâm hukuk biliminde usûlü’l-fıkıh (hukuk metodolojisi) ve edebü’l-kādî (yargılama usulü) terimleriyle açıklanır.
TDV İslâm Ansiklopedisi usul maddesinde vurgulandığı üzere; haklı olanın hakkına kavuşabilmesi, adli düzenin ve şekli usul kurallarının katı bir disiplinle uygulanmasına bağlıdır.
Pozitif Hukukta Usul Kurallarının Emrediciliği
Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ve Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) usul hukukunun ana düzenlemeleridir. Usul kuralları kamu düzenine ilişkindir ve hakim tarafından kendiliğinden (re’sen) gözetilir. Usule aykırı yapılan adli adımlar esasa girilmeden davanın usulden reddine sebebiyet verir.
Edebi Eserlerde Usul Kavramı
Mahkeme prosedürleri ve adli şekilcilik edebiyatımızda şöyle anlatılmıştır:
“Haklılığına zerre kadar şüphesi yoktu fakat mahkemenin emrettiği katı **usul** kurallarını zamanında yerine getirmediği için davası usulden reddedildi.”
— Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Yaban
İlişkili Kavramlar ve Bağlantılar
Davanın başında usuli adımlar Evvela denetlenir. Oturum işlemleri Celse tutanağına geçirilir. Verilen kararlar Hüküm fıkrasıyla son bulur.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. “Usul esastan önce gelir” ne demektir?
Bir davada kimin haklı olduğuna (esasa) bakılmadan önce, davanın usul kurallarına uygun açılıp açılmadığının incelenmesi kuralıdır.
2. Usulden ret kararı ne anlama gelir?
Davanın esası incelemeksizin, dava şartı veya usul eksikliği nedeniyle reddedilmesidir.