Aza, idare hukukunda, usul hukukunda ve kurumsal yapılarda, bir kurulun, mahkeme heyetinin, dernek veya şirket yönetim organının kararlara katılma ve oy kullanma yetkisine sahip her bir üyesini ifade eden köklü bir terimdir.
Aza Kavramının Doktrinel ve Fıkhi Altyapısı
Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü’nde “üye, bir kurulda yer alan kimse” biçiminde tanımlanan aza, toplu karar alma mekanizmalarının irade taşıyıcı birimidir. İslâm idare ve yargılama tarihinde ehl-i şûrâ veya kadı heyetlerinde yer alan danışman niteliğindeki müftü ve fakihler, heyetin aza yapısını oluşturmaktaydı.
TDV İslâm Ansiklopedisi şûrâ ve adliye maddelerinde vurgulandığı üzere; tek hakimli kararların yerine toplu yargı organlarının kurulması, adli hataları engellemek adına aza üyelerinin ortak aklına başvurulmasını zorunlu kılmıştır.
Pozitif Hukukta Mahkeme Azalığı ve Sorumluluk
5235 sayılı Adli Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş Kanunu uyarınca; Ağır Ceza Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemesi daireleri bir başkan ve yeteri kadar üye (aza) hakimin katılımıyla toplanır. Aza hakim, yargılamanın her safhasına katılır, oylamada oyunu kullanır ve karara muhalif kaldığı takdirde gerekçeli muhalefet şerhi yazma hakkına sahiptir.
Edebi Eserlerde Aza Kavramı
Adliye heyetindeki hakimlerin ciddi duruşu ve kurumsal müzakereler edebiyatımızda şöyle aktarılmıştır:
“Mahkeme heyetinin kıdemli **aza** hakimi, önündeki dosyalardan başını kaldırıp sanığa baktığında, verilecek hükmün kurumsal ağırlığı salondaki herkesi susturmuştu.”
— Peyami Safa, Dokuzuncu Hariciye Koğuşu
İlişkili Kavramlar ve İç Bağlantılar
Heyette yer alan azaların yargılama adımlarını belirlediği karar metni Tensip zaptı olarak tanzim olunur. Davanın çözülmesinde izlenecek adli prosedürler Usul kuralları çerçevesinde yürütülür. Mahkemenin oy çokluğu ile vardığı kararlar ise Ekseriyet esasına dayanır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Üye hakim ile aza hakim aynı şey midir?
Evet, eski hukuk dilinde “aza”, günümüz pozitif hukukunda ise “üye hakim” terimi kullanılmaktadır.
2. Aza hakimin karara muhalif kalması kararı geçersiz kılar mı?
Hayır, heyet halinde verilen kararlarda çoğunluğun oyu esastır. Aza hakimin muhalefet şerhi yazması kararı geçersiz kılmaz, ancak temyiz incelemesinde üst mahkemeye yol gösterir.