Adli Müzaheret, modern hukuk dilindeki adıyla “adli yardım”, bir davada haklı çıkma ihtimali bulunan ancak mahkeme harçlarını, giderlerini ve avukatlık ücretlerini karşılama gücünden yoksun olan kişilere devlet tarafından sağlanan mali ve hukuki kolaylıktır. Hak arama hürriyetinin ve mahkemeye erişim hakkının sadece maddi gücü olanlara mahsus kalmaması amacıyla geliştirilmiş bir sosyal hukuk devleti enstrümanıdır.
Kavramsal ve Metodolojik Boyut
Hukuk usulünde adli müzaheret talebi, davanın açılacağı mahkemeden istenir ve kişinin mali durumunu gösteren belgelerle (fakirlik belgesi vb.) kanıtlanması gerekir. Bu hak tanındığında, kişi yargılama harçlarından geçici olarak muaf tutulur, mahkeme masrafları devlet bütçesinden karşılanır ve baro tarafından kendisine ücretsiz bir vekil tayin edilir. Ancak yargılama neticesinde haksız çıkan tarafın mali durumu düzelirse, devlet ödediği bu masrafları kişiden tahsil etme yoluna gidebilir. Bu yönüyle adli yardım, yargılama sürecinin eşit şartlar altında yürütülmesini teminat altına alır.
Edebi Eserlerde Kavramın Kullanımı ve Analizi
Yoksulluğun hak arama yollarındaki en büyük engel olması ve devletin şefkatli elinin hukuki himayeyle uzanması, edebi eserlerde insani bir umut ışığı olarak betimlenmiştir:
“Cebindeki son kuruşu da harca yatırsa aç kalacaktı; mahkemenin kabul ettiği o **adli müzaheret** kararı, adaletin parayla satılmadığına dair inancını yeniden yeşertti.”
— Sabahattin Ali, Kürk Mantolu Madonna
İlişkili Kavramlar ve Bağlantılar
Bu sistem, tarafların imzaladıkları mukavelelerde yer alan Ahde Vefa yükümlülüklerinden doğan uyuşmazlıklarda, zayıf tarafın ezilmesini engeller. Mali imkânsızlıklara rağmen hakkını arayan kişinin, karşı taraf ile eşit şartlarda bir Akit hukukunu savunabilmesine zemin hazırlar. Dilekçelerin mahkemeye sunulması ve davanın usulünce Arz Etmek eylemi, adli yardım sayesinde harç engeline takılmaksızın fiilen gerçekleştirilir.