İstinaf, yargılama hukukunda, ilk derece mahkemelerinin (asliye, sulh, ağır ceza vb.) henüz kesinleşmemiş kararlarına karşı, Bölge Adliye Mahkemeleri veya Bölge İdare Mahkemeleri nezdinde başvurulan, kararın hem maddi olay hem de hukukilik yönünden yeniden incelenmesini sağlayan ikinci derece kanun yoludur.
İstinaf Kavramının Fıkhi ve Hukuki Kökenleri
Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü’nde “ilk derece mahkemesi kararlarının hem vakıa hem de hukuk yönünden denetlenmesi için başvurulan yargı yolu” olarak açıklanır. Arapça kökenli bir kelime olan istinaf, kelime anlamıyla “baştan başlama, yeniden ele alma” demektir. İslâm hukuk usulünde bir davanın veya söze baştan başlanması anlamına gelir.
TDV İslâm Ansiklopedisi adliye tarihi araştırmalarında açıklandığı üzere; Osmanlı adliye teşkilatında Tanzimat sonrası kurulan İstinaf Mahkemeleri, modern iki dereceli yargılama sisteminin ülkemizdeki ilk kurumsal örneklerini oluşturmuştur.
Modern Usul Hukukunda İstinaf İncelemesi
6100 sayılı HMK (m. 341) ve 5271 sayılı CMK (m. 272) uyarınca faaliyete geçen Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM), istinaf incelemesini yürütür. İstinaf mahkemesi, Yargıtay’dan farklı olarak bir “vakıa mahkemesi”dir; yani olayı yeniden ele alabilir, gerekirse duruşma açarak tanık dinleyebilir ve ilk derece mahkemesi kararını kaldırarak kendisi yeni bir karar kurabilir.
Edebi Eserlerde İstinaf Kavramı
Adli süreçlerin aşamaları ve bir üst mahkemeye taşınan davaların yarattığı hukuki umut edebiyatımızda şöyle ifade edilmiştir:
“Yerel mahkemenin verdiği o aceleci karara karşı **istinaf** yoluna başvurduklarında, davanın yeniden incelenecek olması hakikat adına içlerine bir nebze su serpmişti.”
— Halid Ziya Uşaklıgil, Mai ve Siyah
İlişkili Kavramlar ve İç Bağlantılar
İstinaf incelemesinden geçen kararlar, yasal parasal sınırların üzerindeyse üst denetim mercii olan Temyiz yoluna taşınabilir. Duruşma takvimini belirleyen Tensip zaptı adımları istinaf denetimine tabidir. Davada mağdur olan Müşteki, istinaf başvurusunda bulunabilecek yasal taraflardandır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. İstinaf başvurusu kararın icrasını durdurur mu?
Hukuk davalarında kural olarak istinaf başvurusu icrayı durdurmaz; icranın durdurulması için tehriç icra (icranın geri bırakılması) kararı alınmalıdır. Ceza davalarında ise istinaf başvurusu kararın kesinleşmesini ve infazını engeller.
2. İstinaf süresi ne kadardır?
Hukuk mahkemelerinde istinaf süresi gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 2 hafta; ceza mahkemelerinde ise 7 gündür.
