Gabin (aşırı yararlanma), borçlar hukukunda, bir sözleşmede tarafların edimleri arasında açık bir oransızlığın bulunması ve bu oransızlığın, taraflardan birinin hiddeti, deneyimsizliği veya düşüncesizliğinden karşı tarafça sömürülmesi suretiyle doğması durumunu ifade eden irade sakatlığı müessesesidir.
Gabin Kavramının Fıkhi ve Pozitif Hukuk Temelleri
Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü’nde “sözleşmede edimler arasındaki açık oransızlık ve sömürme durumu” olarak tanımlanır. İslâm borçlar hukukunda gabin, gabin-i fâhiş (açık kandırma/aşırı zarar) kavramıyla karşılanır ve piyasa rayicinden belirgin derecede sapma içeren basiretsiz akitlerin iptaline zemin hazırlar.
TDV İslâm Ansiklopedisi gabin ve hile maddelerinde detaylıca açıklandığı üzere; ticari dürüstlük ilkesini zedeleyen ve zayıf tarafın tecrübesizliğini suistimal eden gabinli akitler, mağdur tarafa akdi feshetme veya bedeli rasyonalize etme hakkı tanır.
Türk Borçlar Kanunu m. 28 Uyarınca Aşırı Yararlanma
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 28. maddesi uyarınca, bir sözleşmede edimler arasında açık bir oransızlık varsa, zarar gören taraf zayıf durumundan yararlanıldığını öğrenmesinden başlayarak 1 yıl ve her halde sözleşmenin kurulmasından itibaren 5 yıl içinde sözleşmeyi hükümsüz kılabilir veya edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini talep edebilir.
Edebi Eserlerde Gabin Kavramı
Tecrübesiz insanların sömürülmesi ve fahiş fark içeren akitler edebiyatımızda şöyle geçer:
“Saf köylünün tecrübesizliğinden faydalanarak tarlayı yarı fiyatına kapatması, kanun önünde açık bir **gabin** ve sömürü vesikasıydı.”
— Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Yaban
İlişkili Kavramlar ve İç Bağlantılar
Sözleşmenin tarafları dürüst davranmakla mükelleftir; bu kural Dürüstlük Kuralı esasında tahlil olunur. Karşılıklı borç ilişkisi Akit metniyle kurulur. Tacirler açısından ise Basiretli Tacir olma yükümlülüğü gabin iddialarını zorlaştırır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Gabin nedeniyle sözleşme tamamen iptal edilebilir mi?
Evet, mağdur taraf sözleşmeyi tamamen feshedip verdiklerini geri isteyebileceği gibi, edimler arasındaki dengesizliğin indirilmesini de talep edebilir.
2. Tacirler gabin hükümlerine dayanabilir mi?
Tacirlerin basiretli hareket etme yükümlülüğü nedeniyle tecrübesizlik veya düşüncesizlik iddiasıyla gabine dayanması kural olarak çok zordur.