Faiz (nema/nemalandırma), borçlar hukukunda, ticaret hukukunda ve mali hukukta, “belirli bir miktar paranın veya ödünç verilen ivazın kullanılması karşılığında, borçlunun alacaklıya borcun anaparasına ek olarak ödemekle yükümlü olduğu medeni semere, ivaz ve tazminat tutarı”dır.
Faiz Kavramının Fıkhi ve Pozitif Hukuktaki Temelleri
Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü’nde “kapitalin (anparanın) kullanılması karşılığında ödenen getiri veya borcun geciktirilmesi nedeniyle doğan tazminat” biçiminde tanımlanır. İslâm borçlar hukukunda faiz, ana paradan şart koşulan karşılıksız fazlalık anlamındaki ribâ kavramıyla paralellik arz eder.
TDV İslâm Ansiklopedisi ribâ ve murabaha maddelerinde detaylıca açıklandığı üzere; fıkıh doktrininde faiz, emek karşılığı olmayan haksız kazanç ve ilave artış sayılarak kesin olarak yasaklanmış (haram kılınmış), ticari ilişkilerin kar-zarar ortaklığı veya ivazlı mukavelelerle yürütülmesi esası getirilmiştir.
Türk Borçlar Kanunu ve Ticaret Kanunu Sistematiğinde Faiz
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK m. 88 ve m. 120) ile 3095 sayılı Kanun uyarınca faiz iki temel türe ayrılır: Kapital faizi (anapara faizi) ve gecikme faizi (temerrüt faizi). Kanun koyucu, zayıf tarafı sömürüden korumak amacıyla anapara faiz oranının ve temerrüt faiz oranının sözleşmeyle belirlenmesinde azami yasal sınırlar (yasal faiz oranının belirli katları) öngörmüştür.
Edebi Eserlerde Faiz Kavramı
Borç batağına saplanan insanların yaşadığı yıkım ve tüccarların borç kıskacı edebiyatımızda şöyle aksettirilmiştir:
“Anaparadan çok katlanarak büyüyen o ağır **faiz** borcu, tarlalarını ve evini elinden almakla kalmamış, ailesinin adliyesiz huzurunu da kökünden sarsmıştı.”
— Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Yaban
İlişkili Kavramlar ve İç Bağlantılar
Günü geldiği halde ödenmeyen borçlar için işletilen faiz türü Muaccel borçlar üzerinden temerrüt faizi olarak anılır. Borcun tarafları Alacaklı ve Borçlu statüsündedir. Yasal sınırı aşan fahiş faiz anlaşmaları Butlan yaptırımına tabi kılınır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Anapara faizi ile temerrüt faizi arasındaki fark nedir?
Anapara faizi paranın borç süresince kullanılması karşılığıdır; temerrüt faizi ise borcun vadesinde ödenmemesi nedeniyle doğan yasal gecikme tazminatıdır.
2. Bileşik faiz uygulanması hukuken caiz midir?
Kural olarak borçlar hukukunda bileşik faiz (faize faiz yürütülmesi) yasaktır; ancak Türk Ticaret Kanunu’ndaki istisnai ticari işler saklıdır.