Ceza, ceza hukukunda, kanunun suç olarak tanımladığı haksız fiilleri işleyen kusurlu faillere, kamu düzenini korumak ve caydırıcılık sağlamak amacıyla mahkeme kararıyla uygulanan yasal yaptırımdır.
Cezanın Doktrinel ve Fıkhi Yapısı
Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü’nde “suç işleyen kimseye kanun gereğince çektirilen hürriyeti bağlayıcı veya parasal yaptırım” olarak açıklanır. İslâm ceza hukukunda yaptırımlar ukūbât başlığı altında düzenlenir.
TDV İslâm Ansiklopedisi ukūbât maddesinde açıklandığı üzere; cezaların temel amacı toplumsal düzeni muhafaza etmek, işlenen suça denk ve adil bir karşılık vermek (kısas/had/ta’zîr) ve ıslahı sağlamaktır.
5237 Sayılı TCK’da Ceza Türleri
Türk Ceza Kanunu’nda hürriyeti bağlayıcı cezalar (ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve süreli hapis cezası) ile adli para cezaları temel ceza türleri olarak düzenlenmiştir. Cezanın orantılılığı ve kanuniliği ilkeleri cezanın ana sınırlarını çizer.
Edebi Eserlerde Ceza Kavramı
Suç ve ceza arasındaki vicdani dengeler edebiyatımızda şöyle ele alınmıştır:
“Mahkemenin verdiği o ağır **ceza**, bedenini zindana mahkûm etse de içindeki suçluluk duygusunu hafifletmeye yetmiyordu.”
— Peyami Safa, Dokuzuncu Hariciye Koğuşu
İlişkili Kavramlar ve İç Bağlantılar
Cezanın tayini için bağımsız bir Ceza Davası yürütülür. Suçu işleyen kişi yasal olarak Fail sıfatını taşır. Suç tipleri ise Suç Tasnifi kategorilerine göre değerlendirilir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. “Suçta ve cezada kanunilik ilkesi” ne anlama gelir?
Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiilden dolayı kimseye ceza verilemeyeceğini ve kanunda gösterilen dışında ceza uygulanamayacağını ifade eder.
2. Disiplin cezası adli ceza mıdır?
Hayır, disiplin cezaları idari yaptırımlardır; mahkemelerce verilen adli cezalardan farklıdır.